यो पनि पढ्नुहोस
फेवाखबर संवाददाता
इस्लामिक क्रान्ति (१९७९)
तर, सन् १९७९ को ‘इस्लामिक क्रान्ति’ ले सबै कुरा बदलिदियो। उक्त वर्ष भएको इस्लामिक क्रान्ति इरानको इतिहासमा एउटा युगान्तकारी मोड थियो। यसले दशकौँ लामो पहलवी राजतन्त्रलाई अन्त्य गरी इस्लामिक गणतन्त्रको स्थापना गर्यो।
यस क्रान्तिका पछाडि मुख्यतया राजनीतिक, आर्थिक र धार्मिक कारणहरू रहेका थिए।
तत्कालीन राजा (शाह) मोहम्मद रेजा पहलवीले ‘सेतो क्रान्ति’ मार्फत इरानलाई तीव्र गतिमा आधुनिकीकरण र पश्चिमाकरण गर्ने प्रयास गरेका थिए। उनले महिला अधिकार र शिक्षामा सुधार गरे पनि उनको शासन निरङ्कुश थियो।
शाहको गोप्य पुलिस ‘साभाक’ ले विपक्षीहरूलाई दमन गर्ने, यातना दिने र हत्या गर्ने गर्थ्यो, जसले व्यापक जनाक्रोश पैदा गरेको थियो।
आर्थिक रूपमा, तेलको बढ्दो आम्दानी मुठीभर मानिसको हातमा मात्र सीमित थियो। गरिब तथा धनीबीचको विभेद झन् गहिरिँदै गएको थियो।
साथै, शाहको अमेरिकाप्रतिको अत्यधिक झुकाव र पश्चिमा संस्कृति लागू गर्ने नीतिलाई कट्टरपन्थी धार्मिक नेताहरूले इस्लामविरोधी कदमका रूपमा हेरेका थिए।
निर्वासनमा रहेका नेता आयतोल्लाह अली खामेनीले अडियो क्यासेट र सन्देशमार्फत शाहको शासनविरुद्ध जनमत तयार पारे। सन् १९७८ मा सुरु भएको विशाल प्रदर्शन र हडतालले सन् १९७९ को फेब्रुअरीमा पूर्णता पायो।
शाहले देश छोडेर भाग्नुपर्यो र खामेनीको नेतृत्वमा इरान विश्वकै पहिलो ‘थियोक्रेटिक’ (धर्मशासित) गणतन्त्र बन्यो। यसले इरानको परराष्ट्र नीतिलाई पूर्ण रूपमा बदल्यो। इजरायल र अमेरिकासँगको सम्बन्ध शत्रुतापूर्ण बनाइदियो।
आयतोल्लाह खामेनीको नेतृत्वमा भएको क्रान्तिले अमेरिकालाई ‘ठूलो सैतान’ र इजरायललाई ‘सानो सैतान’ को संज्ञा दियो। इरानले इजरायलसँगको सबै सम्बन्ध तोड्यो र यसको अस्तित्व नै मेटाउने प्रतिबद्धता लियो। यहीँबाट सुरु भयो मध्यपूर्वको सबैभन्दा लामो र खतरनाक ‘प्रोक्सी युद्ध’।
छायाँ युद्ध र ‘एक्सिस अफ रेसिस्टेन्स’ को उदय
सन् १९८० को दशकदेखि
इरानले इजरायलको घेराबन्दी गर्न लेबनानमा हिजबुल्लाह, गाजामा हमास र पछि यमनमा हुथी विद्रोहीहरूलाई सैन्य र आर्थिक सहयोग गर्न थाल्यो।
इजरायलले पनि यसको जवाफमा इरानी आणविक वैज्ञानिकहरूको हत्या र इरानभित्र साइबर आक्रमणहरू (जस्तै: स्टक्सनेट भाइरस) मार्फत ‘स्याडो वार’ (छायाँ युद्ध) जारी राख्यो।
यो तनाव सन् २०२४ मा उत्कर्षमा पुग्यो जब सिरियाको दमास्कसस्थित इरानी दूतावासमा इजरायलले हमला गर्यो।
यसको बदलामा अप्रिल २०२४ मा इरानले इतिहासमै पहिलोपटक आफ्नो भूमिबाट इजरायलमाथि सयौँ ड्रोन र क्षेप्यास्त्र प्रहार गर्यो। यद्यपि, त्यतिबेला इजरायलको ‘आइरन डोम’ र ‘एरो’ प्रणालीले ती आक्रमणहरूलाई असफल पारेका थिए।
सन् २०२५ को ‘१२ दिने युद्ध’ र आणविक महत्त्वाकाङ्क्षा
सन् २०२५ को जुन महिनामा इजरायल र इरानबीच १२ दिनसम्म भीषण हवाई युद्ध भयो। सो युद्धपछि इरानले आफ्नो आणविक कार्यक्रमलाई तीव्र बनायो।
अन्तर्राष्ट्रिय आणविक ऊर्जा एजेन्सी (आइएईए) ले इरानले हतियार बनाउन सक्ने स्तरको युरेनियम संवर्धन गरेको प्रतिवेदन बुझाएपछि इजरायल र अमेरिकाले इरानमाथि सैन्य कारबाहीको अन्तिम तयारी सुरु गरेका थिए।
यसैबीच, सन् २०२६ को फेब्रुअरीमा जेनेभामा भएको कूटनीतिक वार्ता असफल भयो। अमेरिकी राष्ट्रपति डोनल्ड ट्रम्पले इरानलाई आणविक कार्यक्रम रोक्न दिएको १५ दिने अल्टिमेटम फेब्रुअरी २७ मा सकियो।
ट्रम्पले स्पष्ट शब्दमा भनेका थिए, ‘यदि इरानले अमेरिकाले चाहेको कुरा दिँदैन भने, हामी तीव्रता र कठोरताका साथ कदम चाल्नेछौँ।’
‘अपरेसन शिल्ड अफ जुडा’
फेब्रुअरी २८ को बिहान स्थानीय समयअनुसार करिब ९:४५ बजे इजरायल र अमेरिकाले इरानमाथि संयुक्त आक्रमण सुरु गरे।
यो अपरेसनलाई इजरायलले ‘अपरेसन शिल्ड अफ जुडा’ र अमेरिकाले ‘अपरेसन एपिक फ्युरी’ नाम दिएका छन्।
राजधानी तेहरानको जम्हुरी क्षेत्र, जहाँ सर्वोच्च नेता आयतोल्लाह अली खामेनीको कार्यालय र निवास छ, त्यहाँ सातवटा शक्तिशाली क्षेप्यास्त्रहरू प्रहार गरियो।
इरानी गुप्तचर मन्त्रालय, रक्षा मन्त्रालय र राष्ट्रिय सुरक्षा परिषद्का भवनहरू ध्वस्त पारिएका छन्।
बुसहर र नतान्जका आणविक ऊर्जा केन्द्रहरूनजिकै पनि विस्फोटका खबरहरू आएका छन्। यद्यपि आणविक चुहावटको पुष्टि भने भएको छैन।
पार्चिन सैन्य कम्प्लेक्स र विभिन्न सहरहरू (इस्फाहान, कोम, करज) मा रहेका ब्यालेस्टिक क्षेप्यास्त्र भण्डारण केन्द्रहरूमा बमबारी गरियो।
इरानी तेल र ‘स्ट्रेट अफ हर्मुज’: भूराजनीतिक तत्त्व
इरानको विशाल तेल र ग्यास भण्डार मध्यपूर्वको भूराजनीतिलाई डोर्याउने मुख्य शक्ति हो, जसको नियन्त्रण र बजार पहुँचलाई लिएर दशकौँदेखि विश्वशक्तिहरूबीच द्वन्द्व चल्दै आएको छ।
इरानसँग विश्वको चौथो ठूलो प्रमाणित तेल भण्डार (करिब २०८ अर्ब ब्यारेल) र दोस्रो ठूलो प्राकृतिक ग्यास भण्डार रहेको छ। यसले उसलाई ऊर्जा सुरक्षाको विश्वव्यापी केन्द्रविन्दु बनाएको छ।
अमेरिका र इजरायलका लागि इरानको यो ‘ऊर्जा शक्ति’ टाउको दुखाइको विषय बन्दै आएको छ। इरानले तेल बिक्रीबाट प्राप्त हुने अर्बौँ डलर आफ्नो ‘एक्सिस अफ रेसिस्टेन्स’ (हिजबुल्लाह, हमास, हुथी) लाई बलियो बनाउन र आणविक कार्यक्रममा लगानी गर्ने गरेको छ।
भूराजनीतिक दृष्टिकोणबाट इरानको सबैभन्दा ठूलो हतियार ‘स्ट्रेट अफ हर्मुज’ हो। विश्वको कुल समुद्री तेल व्यापारको करिब २० प्रतिशत (दैनिक २ करोड ब्यारेल) यही साँघुरो समुद्री मार्ग भएर जान्छ।
इरानले पटक-पटक यो मार्ग बन्द गर्ने धम्की दिएर विश्व अर्थतन्त्रलाई नै बन्धक बनाउने प्रयास गरेको छ। चीनका लागि इरान एक अपरिहार्य साझेदार हो।
बेइजिङले अमेरिकी प्रतिबन्धका बाबजुद इरानबाट सस्तो दरमा ठूलो मात्रामा तेल आयात गरेर आफ्नो औद्योगिक मेसिनलाई इन्धन दिइरहेको छ।
सन् २०२१ मा चीन र इरानबीच भएको २५ वर्षे रणनीतिक सम्झौताले इरानको ऊर्जा क्षेत्रमा चिनियाँ प्रभावलाई झन् बलियो बनाएको छ।
अर्कोतर्फ, रुस र इरानको ‘ऊर्जा गठबन्धन’ ले युरोपको ग्यास आपूर्तिमा ठूलो प्रभाव पार्न सक्छ। यदि इरानले आफ्नो ग्यास पाइपलाइन युरोपसम्म पुर्याउन पाएको भए रूसको एकाधिकार तोडिन सक्थ्यो, तर अमेरिकी प्रतिबन्ध र क्षेत्रीय तनावले यो सम्भव हुन सकेन।
‘अपरेसन शिल्ड अफ जुडा’ पछि यदि इरानका तेल भण्डारहरू (विशेषगरी खार्ग टापुको मुख्य निर्यात टर्मिनल) मा क्षति पुग्यो भने, विश्व बजारमा तेलको अभाव भई मूल्य आकाशिन सक्छ।
यसले गर्दा अमेरिका र इजरायलले इरानको तेल उत्पादन क्षमतालाई नष्ट गर्ने कि केवल सैन्य अखडामा सीमित रहने भन्नेमा गम्भीर रणनीतिक दबाब महसुस गरेका छन्।
इरानको तेलको यो ‘लोभ र भय’ नै मध्यपूर्वमा स्थायी शान्ति स्थापना हुन नदिने प्रमुख कारण बनेको छ।
राष्ट्रपति ट्रम्पको घोषणा र इरानी प्रतिक्रिया
आक्रमण सुरु भएलगत्तै राष्ट्रपति डोनल्ड ट्रम्पले आफ्नो सामाजिक सञ्जाल ‘ट्रुथ सोसल’ मा ८ मिनेट लामो भिडियो सन्देश जारी गर्दै यसको पुष्टि गरे।
उनले भने, ‘हामीले इरानको सैन्य र आणविक क्षमतालाई नामेट पार्ने उद्देश्यले ठूलो सैन्य कारबाही सुरु गरेका छौँ। यो इरानी जनताका लागि आफ्नो देश फिर्ता लिने सबैभन्दा ठूलो अवसर हो।’
यता, इजरायली रक्षामन्त्री इजरायल काट्जले देशभर सङ्कटकाल घोषणा गर्दै नागरिकहरूलाई सुरक्षाको प्रत्याभूति दिए। उनले यसलाई ‘अस्तित्व रक्षाका लागि गरिएको अग्रिम हमला’ भनेका छन्।
इरानको तर्फबाट पनि प्रतिशोधात्मक आक्रमणहरू सुरु भएका छन्। इरानी रिभोलुसनरी गार्ड (आइआरजीसी) ले इजरायली सहरहरू र खाडी क्षेत्रमा रहेका अमेरिकी सैन्य अखडाहरू (कुवेत, बहराइन, कतार) मा क्षेप्यास्त्र प्रहार गरेको छ।
तेल अभिभ र हाइफामा साइरनहरू बजिरहेका छन् र हालसम्म २१ जना इजरायली घाइते भएको रिपोर्ट प्राप्त भएको छ।
वर्तमान अवस्था र भविष्यको जोखिम
आजको मितिसम्म आइपुग्दा मध्यपूर्वको आकाश पूर्ण रूपमा बन्द छ। युएईको ए
तिहाद एयरवेज र इमिरेट्सजस्ता ठूला एयरलाइन्सहरूले आफ्ना उडानहरू रद्द गरेका छन्। अबुधाबी र दुबईको आकाशमा समेत खसेका क्षेप्यास्त्रका अवशेषहरूले सर्वसाधारणमा त्रास फैलाएको छ।
रिपोर्टहरूका अनुसार, इरानका सर्वोच्च नेता आयतोल्लाह खामेनी मारिएका छन्।
‘अपरेसन शिल्ड अफ जुडा’ ले इरानको ४७ वर्ष लामो इस्लामिक शासनलाई कमजोर मात्र बनाएको छैन, बरु विश्वलाई नै तेस्रो विश्वयुद्धको सँघारमा पुर्याएको छ।
यदि इरानले आफ्ना सबै ‘प्रोक्सी’ समूहहरू (हिजबुल्लाह र हुथी) लाई पूर्ण युद्धमा उतारेमा यसले विश्वव्यापी अर्थतन्त्र र सुरक्षालाई तहसनहस पार्ने निश्चित छ।
के यो आक्रमणले अझ भीषण र रक्तपातपूर्ण क्षेत्रीय युद्धको सुरुवात गर्नेछ? यसको जवाफ आगामी केही दिनको घटनाक्रमले दिनेछ। विश्व समुदाय अहिले ‘पर्ख र हेर’ को स्थितिमा छ, तर मध्यपूर्वको नक्सा सधैँका लागि बदलिने निश्चित देखिन्छ।
(एजेन्सीहरूको सहयोगमा)
